Денеска е светски ден на кафето – Знаете ли како и кога кафето пристигнало во Битола? Битолскиот култ кон кафето го снимале и браќата Манаки

Денеска, на 1 октомври, низ целиот свет се одбележува Светскиот ден на кафето – омилениот народен напиток кој за битолчани одамна не е само rутинско утринско разбудување, туку посебен начин на живот, културен феномен и препознатлив социјален ритуал.

Седењето со часови на Широк Сокак пред една шолја кафе, придружено со неизбежните битолски муабети, има длабоки корени кои се протегаат низ вековите.

Но, како всушност црното злато пристигнало во Градот на Конзулите?

Од османлиските кахвехани до Евлија Челебија

Кафето во Битола за првпат пристигнува за време на Османлиското Царство, кратко откако започнало да се шири од Јемен преку Цариград кон Балканот. Битола, како еден од најважните трговски, воени и административни центри – седиште на Румелискиот ејалет – брзо станала еден од пионерите на кафеанската култура во регионот.

Според историските записи и патеписи, познатиот османлиски патеписец Евлија Челебија, кој ја посетиле Битола во 17 век, со воодушевување забележал дека градот уште во тоа време броел дури 40 кафеани. Овие тогашни „кахвехани“, сместени главно во Старата чаршија и покрај реката Драгор, биле омилени збирни места за поетите, заљубените, трговците и еснафот.

Дембел чаршија: Филозофијата на некогашното „дембелување“

Една од најинтересните градски приказни е поврзана со легендарната Дембел чаршија – специфичен дел од старата битолска чаршија каде што се наоѓале најпосетуваните кафеани.

Зборот дембел потекнува од турскиот јазик и означува лежерен човек, мрзливец. Но, во битолски контекст, „дембелувањето“ било вистинска филозофија на бавното живеење: одвојување време за муабет и испивање кафе без брзање, настрана од секојдневните обврски.

Овој дух на мераклиско пиење кафе се овековечил и во староградските песни и усни преданија.

Аристократското виенско кафе во Градот на Конзулите

Во втората половина на 19 век, со отворањето на конзулатите на сите големи европски сили (Австро-Унгарија, Русија, Велика Британија, Франција, Италија...), Битола го добива својот препознатлив европски сјај. Покрај традиционалното турско кафе варено на песок или жар, во битолските салони и кафулиња на Широк Сокак започнува да се служи кафе по виенски терк.

Дипломатите од Виена и Париз носеле брендирани порцелански садови, специфични мешавини од кафе и првите кафе-апарати, па пиењето кафе станало прашање на висок општествен статус, дипломатски протокол и престиж.

Првите филмски кадри и зачуваниот ритуал

Значењето на кафеанскиот живот во Битола го забележале и пионерите на кинематографијата на Балканот, браќата Милтон и Јанаки Манаки. Меѓу нивните рани снимени материјали се наоѓаат и кадри од отворање и живот во градските кафеани, што дополнително сведочи за урбаниот дух на градот уште на почетокот на 20 век.

Денес, векови подоцна, начинот на подготовка можеби се променил – од ѓезве на жар до современи еспресо-апарати – но битолскиот култ кон кафето остана недопрен. Седењето на Широк Сокак и денес не е само внесување кофеин, туку ритуал што ги поврзува сите генерации.

Фото илустрација: AI